Nhanh là cần, nhưng nhanh để làm gì?
Không ai muốn một vụ án kéo dài nhiều năm. Một tranh chấp đất đai kéo dài có thể khiến tài sản bị “treo”; một vụ án hình sự kéo dài có thể ảnh hưởng đến cuộc sống của bị cáo, bị hại và gia đình họ. Vì vậy, việc Tòa án rà soát án tồn, đẩy nhanh tiến độ giải quyết đơn và vụ án là cần thiết.
Nhưng từ góc nhìn của người dân, câu hỏi quan trọng hơn là: Tăng tốc để họ sớm nhận được công lý, hay tăng tốc để hoàn thành chỉ tiêu? Hai mục tiêu này không phải lúc nào cũng đồng nhất.
Một hồ sơ đơn giản có thể giải quyết nhanh. Nhưng một vụ án phức tạp, chứng cứ mâu thuẫn, nhiều người tham gia tố tụng hoặc liên quan đến tài sản lớn thì không thể áp chung một “chiếc đồng hồ”.
Ảnh minh họa. Nguồn: Thanh Niên.
Không thể đo công lý bằng số lượng bản án
Chỉ tiêu về tiến độ, số lượng án giải quyết là cần thiết trong quản trị tòa án. Nó giúp nhận diện nơi làm việc chậm, án tồn đọng và trách nhiệm của từng đơn vị.
Nhưng chỉ tiêu phải là công cụ quản lý, không thể trở thành thước đo duy nhất của chất lượng tư pháp. Một bản án không phải là sản phẩm công nghiệp để có thể tính bằng số lượng hoàn thành mỗi tháng.
Đằng sau một hồ sơ là quyền lợi, tài sản, danh dự, thậm chí là tự do của một con người. Một quyết định vội vàng có thể khiến vụ án phải xét xử lại. Một bản án thiếu căn cứ có thể bị hủy, sửa. Khi đó, cái giá của sự “nhanh” không chỉ là thêm một lần xét xử, mà còn là thời gian, chi phí và niềm tin của người dân.
Tiết kiệm vài tháng ở giai đoạn đầu nhưng phải mất thêm vài năm ở những giai đoạn sau thì đó không phải là tăng tốc.
Quyền tố tụng không thể chạy theo đồng hồ
Khi thúc đẩy tiến độ, điều quan trọng nhất vẫn là bảo đảm đầy đủ quyền của những người tham gia tố tụng. Đương sự cần có thời gian cung cấp chứng cứ, trình bày yêu cầu và tranh luận. Bị cáo cần được bảo đảm quyền bào chữa. Luật sư cần có điều kiện tiếp cận, nghiên cứu hồ sơ và chuẩn bị quan điểm bảo vệ. Không thể vì yêu cầu giải quyết nhanh mà biến thời gian tố tụng thành một cuộc chạy đua.
Đặc biệt với những vụ án phức tạp, nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ, kiểm tra tính hợp pháp của tài liệu và lắng nghe tranh tụng là những công việc cần sự thận trọng. Không thể cứ “đủ thời gian” là mặc nhiên “đủ điều kiện” để xét xử.
Một phiên tòa công bằng cần thời gian cần thiết để làm rõ sự thật; một bản án thuyết phục cần thời gian để kiểm chứng chứng cứ và lập luận.
Người dân có quyền đặt câu hỏi khi một vụ án kéo dài bất thường. Họ cũng có quyền quan tâm khi một vụ án được giải quyết quá nhanh nhưng vẫn còn những vấn đề chưa được lý giải thấu đáo.
Tăng tốc để công lý đến sớm hơn
Không nên đặt “nhanh” đối lập với “đúng”. Một nền tư pháp hiệu quả phải làm được cả hai: giải quyết vụ án trong thời hạn hợp lý và bảo đảm chất lượng xét xử.Vì vậy, bên cạnh số lượng án đã giải quyết, cần nhìn vào những tiêu chí quan trọng hơn: tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan; chất lượng tranh tụng; việc bảo đảm quyền tố tụng; thời gian giải quyết thực tế và khả năng tiếp cận công lý của người dân.
Người dân không đến tòa để nhận một con số thống kê. Họ đến tòa để tìm một phán quyết công bằng. Tăng tốc là cần thiết. Giảm án tồn là cần thiết. Nhưng tốc độ phải phục vụ công lý, chứ không thể thay thế công lý. Vì vậy, điều người dân mong muốn không phải là một tòa án “chạy nhanh” bằng mọi giá, mà là một tòa án giải quyết đúng pháp luật, công bằng và trong thời gian hợp lý. Tòa án tăng tốc là để công lý đến với người dân sớm hơn – chứ không phải để công lý chạy theo chiếc đồng hồ chỉ tiêu.
